Zofia Bystrzycka (1922-2011)

Powieściopisarka, założycielka czasopisma „Zwierciadło”. Urodziła się 11 stycznia 1922 roku w kamienicy Rynek 9, gdzie obecnie znajduje się Muzeum Historii Miasta Przemyśla – oddział Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej. Pochodziła ze znanej, zasłużonej dla Przemyśla rodziny Bystrzyckich.  Zarówno jej dziadek Michał, jak i ojciec Tadeusz, piastowali funkcje radnych i burmistrzów miasta.
Uczyła się w szkołach w Przemyślu. Od wczesnego dzieciństwa przejawiała zdolności literackie. W wieku 13 lat zdobyła nagrodę w ogólnopolskim konkursie literackim, poświęconym pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego. 

W 1940 roku po aresztowaniu ojca przez NKWD została deportowana wraz z matką, babką i trojgiem rodzeństwa do Kazachstanu. Tam skazana na ciężką pracę, głód i mróz, starała się przetrwać. Po śmierci babki i matki w 1941 roku jako najstarsza z rodzeństwa musiała zaopiekować się młodszymi siostrami.  
W 1943 roku chcąc wydostać się z piekła kazachskich stepów, zgłosiła się do formowanej przez Zygmunta Berlinga armii jako żołnierka I Samodzielnego Batalionu Kobiecego im. Emilii Plater. Następnie trafiła do Wyższej Szkoły Oficerów Polityczno-Wychowawczych w Moskwie awansując do stopnia porucznika. W tym czasie zadebiutowała jako publicystka nadsyłając korespondencje wojenne do polskiej prasy komunistycznej.  W armii poznała swojego przyszłego męża – Jerzego Putramenta, działacza ruchu lewicowego, pisarza i poetę, służącego w I Armii Wojska Polskiego w stopniu majora. Pobrali się latem 1944 roku w Lublinie. Na początku 1945 roku Putramentowie przenieśli się do Krakowa. Jerzy objął stanowisko  redaktora naczelnego „Dziennika Polskiego”, a Zofia została współpracowniczką redakcji pisząc do rubryki  „Przegląd prasy”.

W 1947 roku małżonek Zofii objął stanowisko ambasadora w Paryżu, ona zaś towarzyszyła mu podczas misji dyplomatycznej. Ten czas wykorzystała na uzupełnienie wykształcenia. Rozpoczęła studia reżyserskie w paryskiej szkole filmowej. Ukończyła również kurs kosmetologii. Fotografie z owego czasu ukazują ją jako kobietę o olśniewającej urodzie, prezentującej się na salonach w futrach, idealnie skrojonych sukniach i perłach.
W 1949 roku na świat przyszedł jej jedyny syn, Konstanty Putrament (1949-2006). Był to dla niej trudny czas, ponieważ właśnie wtedy jej nieudane małżeństwo z Putramentem miało się ku końcowi.

W 1950 roku Zofia powróciła do Polski i osiadła w Warszawie. Po rozwodzie rozpoczęła swoją karierę literacką. Zadebiutowała twórczością satyryczną, czemu sprzyjała współpraca z niezwykle popularnym tygodnikiem „Szpilki” – jej pokłosiem stały się dwa zbiory humorystycznych felietonów o tematyce obyczajowej: Ładne kwiatki (1953) oraz Zezem (1956).

W 1956 roku ukazała się, drukowana w odcinkach, jej pierwsza powieść Samotność. Główną bohaterką jest nieszczęśliwa żona, a tematem rozpad małżeństwa. Napisana ciekawie, pięknym, plastycznym językiem. Opowiada o rozpaczy, samotności, miłości do dziecka, zdradzie, wyzwalaniu się spod wpływu mężczyzny, odzyskiwaniu szacunku do siebie, a także o tym, że nigdy nie jest za późno, by zmienić swoje życie.
Ważne miejsce w jej biografii zajmuje skierowany przede wszystkim do kobiet tygodnik „Zwierciadło”, którego była pomysłodawczynią (1957). Przez wiele lat, do roku 1980, z wielką pasją i sukcesami kierowała nim jako redaktor naczelna. Publikowała tam fragmenty swojej prozy i prowadziła stałą rubrykę pt. „Serce w rozterce”, gdzie odpowiadała na listy czytelniczek dotyczące spraw osobistych.

Sporadycznie pisywała również wiersze, jednak powodzenie czytelnicze zyskała jako autorka powieści i opowiadań. Ich charakterystyczną cechą jest silne nasycenie pierwiastkiem autobiograficznym. Uwagę zwracają w nich wątki związane z deportacją i wojną, z realiami życia literackiego w czasach PRL oraz z przeżyciami osobistymi. Najbardziej znane powieści Bystrzyckiej to wymieniona już Samotność, Zamknięte oczy (1960), Gra bez asów (1969), Trójwidzenie (1973). Najważniejsza w jej dorobku wydaje się być oparta na wątkach autobiograficznych powieść Kontuzja (1976), która została uhonorowana nagrodą Ministra Kultury i Sztuki. Opowiada ona o zmaganiach kobiety chorej na raka, od momentu wykrycia nowotworu, aż po operację usunięcia guza. Powieść ta stanowi swoisty rozrachunek autorki z przeszłością – młodością spędzoną w Przemyślu i na zsyłce, rodziną, związkami uczuciowymi oraz dylematami twórczymi.

Zofia Bystrzycka znana jest także jako autorka kilku sztuk komediowych: Krzywe lustra, Ofiara wskaże mordercę, Czy to jest miłość, które wystawiane były m.in. na deskach warszawskiego Teatru Rozmaitości, toruńskiego Teatru im. W. Horzycy, czy przemyskiego Teatru „Fredreum”.  
Zofia Bystrzycka powtórnie wyszła za mąż, jednak związek ten, choć szczęśliwszy, także zakończył się rozwodem. W 2007 roku schorowana, osamotniona po przedwczesnej śmierci jedynego syna, przeprowadziła się na stałe do Poznania, gdzie pozostawała pod opieką rodziny brata do śmierci w 2011 roku.

 

 

Miejsce zamieszkania Zofii Bystrzyckiej, Przemyśl, 2024 r., fot. Marek Horwat

 

 

---

 

Anka Leśniak
Ładne kwiatki
upamiętnienie Zofii Bystrzyckiej

 

Strona główna